แผนผังอานาปานสติ ๑๖ ขั้น
มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ (MN 118) • แบ่งเป็น ๔ จตุกกะ (สติปัฏฐาน ๔)
ทุกขั้นสามารถเปิดอ่านและฝึกฝนได้ตามสัปปายะ ไม่มีการล็อกขั้นแบบเกม แต่เป็นองค์รวมแห่งการตื่นรู้ที่สอดประสานกัน
กำหนดรู้ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกที่ยาว รับรู้ความรู้สึกตลอดการเคลื่อนไหว
กำหนดรู้ลมหายใจเข้า-ออกสั้น สังเกตความประณีตของสภาวะกายที่ค่อยๆ คลายตัว
รู้พร้อมซึ่งกายทั้งปวง ประคองสติกำหนดจุดเริ่มต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งลม
ผ่อนคลายลมหายใจให้ประณีต ปล่อยวางความตึงเกร็งทั้งปวงสู่ความสงบเยือกเย็น
ตระหนักรู้อาการปีติอันเอิบอิ่มที่ปรากฏในใจและผิวกายอย่างมีสติสัมปชัญญะ
รู้พร้อมในความสุขอันเกิดจากความวิเวกและจิตที่รวมลงเป็นหนึ่ง
รู้เท่าทันอารมณ์ความรู้สึกและความจำหมายที่ส่งผลต่อการปรุงแต่งของจิต
คลายความยึดถือในเวทนา ปล่อยให้อารมณ์ปรุงแต่งทั้งหลายสงบระงับลง
ตามดูและรู้เท่าทันสภาวะธรรมชาติของจิตในขณะนั้นโดยปราศจากการตัดสิน
ปลุกความสดชื่นเบิกบานขึ้นในจิตให้พร้อมต่อการภาวนาอย่างต่อเนื่อง
รวบรวมจิตให้ตั้งมั่น ไม่วอกแวก แนบแน่นอยู่กับอารมณ์กรรมฐาน
คลายจิตให้เป็นอิสระจากสิ่งที่ครอบงำ จิตโปร่งเบาเป็นตัวของตัวเอง
เฝ้าสังเกตความเกิดดับเปลี่ยนแปลงของลมหายใจและสังขารธรรมทั้งปวง
เห็นแจ้งในการสลายตัวของอุปาทาน คลายความอยากและความยึดมั่น
กำหนดรู้การดับสนิทแห่งกองทุกข์ ความโปร่งเบาอันไร้เชื้อไฟ
การสละคืนอุปาทานขันธ์ทั้งปวงสู่ธรรมชาติ อิสรภาพแห่งจิตบริสุทธิ์
"อานาปานสติอันภิกษุเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมทำสติปัฏฐาน ๔ ให้บริบูรณ์ สติปัฏฐาน ๔ ย่อมทำโพชฌงค์ ๗ ให้บริบูรณ์ โพชฌงค์ ๗ ย่อมทำวิชชาและวิมุตติให้บริบูรณ์" — พระสุตตันตปิฎก ม.อุ.
ขั้นที่ ๑: รู้ลมหายใจยาว
เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่าเราหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่าเราหายใจออกยาว